Üstinsan, Habitus, İktidar: Üç Filozofla Bir Hesaplaşma

Bir süredir kafamda dolanan bir soru var: İnsan kendi değerlerini gerçekten kurabilir mi, yoksa içine doğduğu sistemin bir ürünü olarak mı kalır? Üst ve alt insan kavramları nereden geliyor, gerçekten var mı? Bu soruları cevaplamak için üç filozofa baktım: Nietzsche, Bourdieu ve Foucault. Üçü birbirini tamamlıyor, ama aynı zamanda birbiriyle çatışıyor. İşte tam da bu çatışma içinde anlamlı bir şeyler beliriyor.

Nietzsche: Tanrı öldü, şimdi ne olacak?

Nietzsche 19. yüzyıl sonunda yazan Alman bir filozof. Klasik filoloji eğitimi almış, akademiyle bağını koparmış, aforizmalar halinde yazmış, 44 yaşında akıl sağlığını kaybetmiş ve bir daha geri dönmemiş bir adam. Yani teorisi sadece kitaplarında değil, hayatında da yaşanmış bir şey.

En bilinen cümlesi "Tanrı öldü." Bu bir zafer çığlığı değil, bir teşhis. Nietzsche der ki: Avrupa'nın yüzyıllarca üzerine kurulduğu Hristiyan-metafizik temel çöktü. Bilim, Aydınlanma, sekülerleşme bu temeli aşındırdı. Ama insanların çoğu bunu henüz fark etmedi. Fark ettiklerinde gelecek olan şey nihilizm, yani "hiçbir şeyin anlamı yok" hissi.

Burada ressentiment kavramı devreye giriyor. Türkçeye "içerleme" diye çevrilebilir ama tam karşılamıyor. Ressentiment, kendini aşağıda hisseden kişinin yukarıdakine duyduğu içsel öfkedir; ama bu öfke dışa vurulamaz, çünkü güç eşitsizliği vardır. O zaman içe döner ve bir değer sistemine dönüşür. "Yukarıdakiler aslında kötü, biz aşağıda olduğumuz için iyiyiz" der. Nietzsche buna "köle ahlakı" diyor. Hristiyanlık onun gözünde bunun en saf hali: alçakgönüllülük, acıma, öteki dünyaya kaçış; hepsi güçsüzlüğün değere çevrilmiş hali.

Karşısına koyduğu şey "efendi ahlakı": yaşamı, bedeni, hatta acıyı bile olumlayan bir duruş. Ve oradan en bilinen kavramına gidiyor: Übermensch, üstinsan.

Burada bir parantez açmam lazım, çünkü bu kavram en çok yanlış anlaşılan kavramlardan biri. Üstinsan bir ırk değildir. Biyolojik bir üstünlük değildir. Naziler bu kavramı çarpıtıp kendi ideolojilerine alet etti. Özellikle kız kardeşi Elisabeth Förster-Nietzsche, ölümünden sonra metinleri tahrif edip antisemit-milliyetçi bir okumaya elverişli hale getirdi. Ama Nietzsche'nin asıl kastettiği şey bambaşka. Üstinsan, "Tanrı öldükten", yani dışsal otorite çöktükten sonra kendi değerlerini kendisi yaratabilen kişidir. Bir konum değil, bir yönelim. Bir varış noktası değil, bir oluş.

"Altinsan" (Untermensch) kavramı ise aslında Nietzsche'nin sözlüğünün merkezinde değildir. Bunu sistemli biçimde kullanıp ırkçı bir doktrine çeviren Nazilerdir. Nietzsche'nin asıl karşıt kavramı son insandır: rahatına düşkün, risk almayan, küçük mutluluklarla yetinen, "biz mutluluğu icat ettik" diye göz kırpan sürü insanı. Irksal değil, varoluşsal bir tip. Ve bugün etrafımızda gayet bol bulduğumuz bir tip.

Üstinsan fikrini en iyi tamamlayan kavram "ebedi dönüş": Hayatının her anının sonsuz kere aynen tekrarlanmasını istemeye gönüllü müsün? Hiçbir şey değişmeyecek: aynı acılar, aynı sevinçler, aynı utançlar. "Evet, tekrar yaşarım" diyebilen kişi üstinsana yaklaşıyor demektir.

Bourdieu: Ama sen sandığın kadar özgür değilsin

Şimdi karşı sese geçelim. Pierre Bourdieu 20. yüzyıl Fransız sosyologu. Hayatı kendi teorisinin canlı bir örneği gibi. Güney Fransa'da küçük bir köyde doğmuş, babası posta memuru, annesi terzi. Köyde rugby oynayan bir çocukken Fransa'nın en seçkin okuluna, École Normale Supérieure'e kabul ediliyor. Yani sosyolojik olarak imkânsıza yakın bir sıçrama. Sonra askerliği Cezayir'de yapıyor, orada bağımsızlık savaşını ve sömürgeciliği yakından görüyor; bu deneyim onun hayat boyu süren tahakküm takıntısının kaynağı oluyor. Felsefe öğrencisi olarak gittiği Cezayir'den sosyolog olarak dönüyor.

Bourdieu'nün temel sorusu şu: Toplumsal eşitsizlikler nasıl oluyor da nesilden nesile, sanki doğalmış gibi yeniden üretiliyor? Zenginin çocuğu neden zengin, fakirin çocuğu neden fakir kalıyor, hem de herkes "fırsat eşitliği var" derken?

Cevap vermek için üç temel kavram kullanıyor.

Habitus. İçine doğduğun sınıfın sana farkında olmadan kazandırdığı şeyler: nasıl konuştuğun, neyi güzel bulduğun, masada nasıl oturduğun, hangi müziği "iyi" sandığın, bir restoranda kendini rahat mı yoksa sıkışmış mı hissettiğin. Habitus bedene yazılmış sınıftır. Sen onu seçmedin, o seni şekillendirdi. Bu yüzden "kişiliğin" sandığın şeylerin büyük kısmı aslında sınıfsal mirastır.

Sermaye. Bourdieu'nün en güçlü hamlesi: sermayeyi sadece para olarak görmemesi. Üç çeşidi var. Ekonomik sermaye (para, mülk). Kültürel sermaye (eğitim, kitap bilgisi, hangi sanatçıyı tanıdığın, hangi dili konuştuğun, diploma). Sosyal sermaye (tanıdıkların, ağın, kimin babasını tanıdığın). Bunlar birbirine çevrilebilir: para kültürel sermayeye (özel okul), kültürel sermaye paraya (iyi iş) dönüşür.

Alan. Toplum, içinde insanların bu sermayeler için yarıştığı alanlardan oluşur: sanat alanı, akademi alanı, siyaset alanı. Her alanın kendi kuralları, kendi "neyin değerli olduğuna" dair kodları var.

Bourdieu'nün asıl darbesi Distinction (Ayrım) adlı kitabında geliyor. Orada "iyi zevk"in aslında sınıfsal bir silah olduğunu gösteriyor. Üst sınıf, beğenilerini "doğal üstünlük" gibi sunarak alt sınıfları kendi konumlarına mahkûm ediyor. Alt sınıf "kaba" değil; sadece farklı bir habitusa sahip, ve egemen sınıf kendi habitusunu "kültür" diye dayatıyor.

Yani Bourdieu der ki: Nietzsche'nin "efendi" dediği kişi aslında sadece doğru ailede doğmuş biridir. "Köle ahlakı" dediği şey de çoğu zaman ezilenlerin hayatta kalma stratejisidir. Üst ve alt diye bir doğal hiyerarşi yok; sadece kendini doğallaştırmış toplumsal pozisyonlar var.

Bourdieu'nün gerçekten zayıf olduğu nokta şu: insanın habitusunu görüp onunla hesaplaşma kapasitesi. Bourdieu kendisi bunu yaptı: fakir bir köylü ailesinden çıkıp Fransa'nın seçkin entelektüel çevrelerine girdi ve oradan kendi geldiği yeri analiz etti. Yani sistem, kendisini analiz edebilen birini de üretti. Bu çelişki teorisinde tam çözülmez. Sistemden tam olarak çıkış mümkün mü, değil mi? Bourdieu net cevap vermez.

Foucault: İktidar her yerde, ama özgürlük de mümkün

Foucault, Bourdieu'nün neredeyse zıt kutbudur; hem hayatı hem düşüncesi açısından.

Poitiers'de üst-orta sınıf bir ailede doğdu; babası ve dedeleri cerrahtı. Yani Bourdieu'nün aksine, Foucault'nun "sermayesi" hazır geldi. Yine ENS'de okudu, yine aynı hoca (Louis Althusser), ama bambaşka bir yere gitti. Eşcinsel bir adamdı, intihar düşünceleriyle boğuşan, deliliğe yakın bir gençlik geçirmiş biri. 1984'te AIDS'ten öldü. Bu biyografik unsurlar düşüncesinden ayrılamaz.

İlk büyük kitabı Deliliğin Tarihi (1961). Soru şuydu: "Delilik" doğal bir kategori mi, yoksa belirli bir tarihsel dönemde icat edilmiş bir şey mi? Cevabı: icat edilmiştir. Modern öncesi dönemde deliler toplumda yaşardı; sadece 17. yüzyılda büyük tımarhaneler kurulup onlar kapatıldı. Yani "akıl" ve "akıl-dışı" sınırını çizen bilgi değil iktidardır.

Buradan en önemli kavramına gidiyor: iktidar/bilgi (pouvoir/savoir). Klasik anlayışta bilgi ve iktidar ayrı şeylerdir: bilgi nesneldir, iktidar onu kullanır. Foucault der ki: hayır, ikisi birlikte üretilir. "Akıl hastalığı" diye bir kategori vardır çünkü psikiyatri bu kategoriyi üretti; ve aynı anda bu kategoriyi yöneten, denetleyen, "tedavi eden" kurumları kurdu. Bilmek ve kontrol etmek aynı eylemin iki yüzü.

İktidarı da klasik anlamda (kral, devlet, polis) düşünmüyor. Onun için iktidar yukarıdan aşağıya baskı değil, her yere yayılmış, kılcal damarlar gibi işleyen bir ağ. Okul seni disipline eder. Hastane bedenini normalleştirir. Psikiyatri sana ne olduğunu söyler. Hapishane mahkûmu üretir. İktidar seni baskılamaz, seni üretir.

En çarpıcı örneği panoptikon. Jeremy Bentham'ın tasarladığı bir hapishane modeli: ortada bir gözcü kulesi, etrafında hücreler. Mahkûmlar gözcüyü göremiyor ama gözcü onları görüyor. Mahkûm bilmediği için her zaman gözleniyormuş gibi davranır. Bir süre sonra gözcüye bile gerek kalmaz; mahkûm kendini gözler. Foucault der ki: modern toplum bu. Okul, fabrika, ordu, hastane, ofis, hatta sosyal medya; hepsi panoptikon mantığıyla çalışır. Biz kendi kendimizi disipline ederiz, çünkü görüldüğümüzü biliriz.

Bu karanlık bir resim. Eğer iktidar bizi bu kadar derinden kuruyorsa, özgürlük nerede?

Geç dönem Foucault bu soruya cevap aramaya başlıyor ve antik Yunan-Roma ahlakına dönüyor. Stoacılar, Epikürcüler, Hristiyan keşişler; bunlar "kendin üzerinde çalışmak" pratikleri geliştirmişlerdi. Günlük tutmak, kendini sınamak, arzularını yönetmek, ölümü düşünmek. Foucault buna benlik teknolojileri diyor. Ve buradan "var oluşun estetiği" kavramına geliyor: kendi hayatını bir sanat eseri haline getirmek.

İşte bu, Nietzsche'nin üstinsan idealinin Foucaultcu versiyonu. Doğal olarak üstün biri değil; kendi koşullarını görüp kendi üzerinde çalışan biri. Özgürlük bir mülk değil, sürekli bir pratik.

Üçü birlikte ne diyor?

Şimdi üçünü yan yana koyduğumda kafamda şöyle bir tablo oluşuyor:

Nietzsche der ki: Dışsal otorite çöktü. Sen kendi değerlerini kurmak zorundasın. Bunu yapmazsan ya nihilizme düşersin ya da "son insan" olursun: rahatına düşkün, anlamsız, sürüklenen biri.

Bourdieu der ki: Yavaş ol. "Senin değerlerin" dediğin şey büyük ölçüde içine doğduğun sınıfın sana yazdığı senaryo. Kendi değerlerini yaratacaksan, önce sana verilen değerlerin hangileri olduğunu görmen lazım. Yoksa "özgürce seçtim" sandığın şey aslında habitusunun otomatik tepkisi olur.

Foucault der ki: Bourdieu doğru söylüyor ama mesele sadece sınıf değil. İktidar her yerde: okulda, hastanede, dilin kendisinde. "Sen" dediğin şey bütün bu iktidar ilişkilerinin kesiştiği nokta. Ama tam da bunu görmek bir özgürlük pratiğine açılıyor. Kendin üzerinde çalışabilirsin; bu da sürekli bir iş, bitmiş bir konum değil.

Üçünün ortak noktası: insan sabit bir şey değil. Yapılmış bir şey. Ve yapılmış olan, başka türlü yapılabilir.

Üst ve alt insan kavramlarına dönersek: Bence bu sohbette en çok aydınlanan şey şuydu: bu kavramlar doğal değil, ama tamamen uydurma da değil. Bourdieu'nün gösterdiği gibi, toplumsal hiyerarşiler gerçekten var ve insanları gerçekten kısıtlıyor. Ama Nietzsche'nin gösterdiği gibi, bunları "doğal" ya da "değişmez" olarak kabul etmek, "köle ahlakı"nın ta kendisi. Ve Foucault'nun gösterdiği gibi, çıkış birdenbire özgürleşmek değil, kendi üzerinde sürekli çalışmak.

Bu üçü birlikte şunu söylüyor sanki: "Üstinsan" diye bir konum yok. "Altinsan" diye bir konum da yok. Sadece, içine doğduğun koşulları görüp onlarla hesaplaşan ya da hesaplaşmayan insanlar var. Hesaplaşmak zor, çünkü koşulların büyük kısmı görünmüyor: habitusun gibi, iktidar ilişkilerin gibi. Ama görmek mümkün. Ve görmek başlamak demek.

"Ben böyleyim" demek bir teslimiyet. "Ben şu ana kadar böyle yapıldım" demek bir başlangıç.